बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह

बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको विस्तृत जीवनी

१. जन्म र पारिवारिक पृष्ठभूमि

पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ गते (सन् १७२३ जनवरी ११) गोरखाको ऐतिहासिक दरबारमा भएको थियो। उनी राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका जेठा छोरा थिए। उनको बाल्यकालमा जेठी आमा चन्द्रप्रभावतीको विशेष प्रभाव थियो। उनले नै पृथ्वीनारायणलाई कुशल राजनीति, धर्मशास्त्र र युद्धकलाको शिक्षा दिने प्रबन्ध मिलाएकी थिइन्।

२. राज्याभिषेक र प्रारम्भिक सोच

वि.सं. १७९९ मा पिताको मृत्युपछि २० वर्षको अल्पायुमै उनी गोरखाको राजा बने। त्यतिबेला नेपाल ५० भन्दा बढी साना-साना राज्यहरू (बाइसी र चौबिसी) मा विभाजित थियो। उपत्यकामा मल्ल राजाहरूको शासन थियो। ती राज्यहरू आपसमा लडिरहने भएकाले विदेशी शक्ति (विशेषगरी इस्ट इन्डिया कम्पनी) ले आँखा गाडिरहेको थियो। यही खतरा बुझेर उनले एकीकरणको संकल्प गरे।

३. एकीकरण अभियानका मुख्य संघर्षहरू

• काशी यात्रा र सैन्य सुधार: राजा बनेपछि उनी बनारस (काशी) गए। त्यहाँ उनले भारतीय उपमहाद्वीपको राजनीतिक अवस्था बुझे र आधुनिक हतियार तथा तालिमप्राप्त सैन्य शक्तिको महत्त्व बुझे। उनले गोरखा फर्किँदा केही हतियार र कालिगढहरू पनि साथै ल्याएका थिए।
• नुवाकोटको विजय (वि.सं. १८०१): नुवाकोट काठमाडौं उपत्यका छिर्ने मुख्य ढोका र व्यापारिक मार्ग थियो। पहिलो पटकको आक्रमणमा असफल भए पनि उनले हार मानेनन्। १८०१ असोज १५ मा दोस्रो पटक आक्रमण गरी उनले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरे।
• कीर्तिपुरको भीषण युद्ध: कीर्तिपुर विजय गर्नु पृथ्वीनारायण शाहका लागि सबैभन्दा कठिन कार्य थियो। पहिलो युद्धमा उनका दाहिने हात मानिने कालु पाँडेले वीरगति प्राप्त गरे। धेरै वर्षको नाकाबन्दी र तेस्रो पटकको प्रयासपछि मात्र वि.सं. १८२३ मा कीर्तिपुर गोरखाको कब्जामा आयो।
• काठमाडौं उपत्यका विजय: कीर्तिपुरको पतनपछि उपत्यकाका तीनै राज्यहरू (कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुर) कमजोर भए। वि.सं. १८२५ को इन्द्रजात्राका दिन उनले कान्तिपुरमाथि सहजै विजय प्राप्त गरे र त्यसको केही समयपछि ललितपुर र भक्तपुर पनि जिते।

४. विदेशी शक्तिसँगको प्रतिकार

नेपाल एकीकरणको क्रममा उनले बाह्य शक्तिहरूसँग पनि लड्नु पर्यो:

• सिन्धुलीगढीको युद्ध: काठमाडौंको मल्ल राजालाई मद्दत गर्न आएको अङ्ग्रेजी सेना (क्याप्टेन किनलोकको नेतृत्वमा) लाई पृथ्वीनारायण शाहको सेनाले सिन्धुलीगढीमा परास्त गर्यो। यसले अङ्ग्रेजहरूको अजेय हुने घमण्ड तोडिदियो।
• मुस्लिम फौजको पराजय: मकवानपुरका राजालाई सघाउन आएका मिर कासिमका फौजलाई पनि गोरखाली सेनाले धुलो चटाएका थिए।

५. दिव्योपदेश र राष्ट्रिय नीति

मृत्यु हुनुभन्दा केही समय अघि उनले आफ्ना भारदारहरूलाई दिएको उपदेश नै ‘दिव्योपदेश’ हो। यो आज पनि नेपालको परराष्ट्र र गृह नीतिका लागि सान्दर्भिक छ। उनका केही प्रसिद्ध भनाइहरू:

• “नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ।”
• “प्रजा मोटो भए दरबार बलियो हुन्छ।”
• “घुस लिन्या र घुस दिन्या दुवै राष्ट्रका महाशत्रु हुन्।”
• “स्वदेशी वस्तुको प्रयोग गर्नु र विदेशी व्यापारीलाई देशमा छिर्न नदिनु।”

६. मृत्यु र विरासत

लगातारको युद्ध र परिश्रमले उनको स्वास्थ्य कमजोर हुँदै गयो। वि.सं. १८३१ माघ १ गते ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा उनको निधन भयो। उनले छोडेर गएको जगमा उनका उत्तराधिकारीहरू (विशेष गरी छोरा बहादुर शाह र बुहारी राजेन्द्रलक्ष्मी) ले नेपालको सिमानालाई अझ पूर्व र पश्चिमसम्म फैलाए।